تبلیغات
« روستای شیخ شبان » - روش های صحیح مطالعه

" با نام و یاد خداوند متعال "
« اللّهم صلّ علی محمّد و آل محمّد و عجّل فرجهم »
این وبلاگ ( و همچنین وبلاگ های sheikhshaban.blogfa.com و sheikhshaban.persianblog.ir ) با هدف معرفی مطلوب روستای شهیدپرور و سادات نشین شیخ شبان ( از توابع شهرستان بن در استان چهارمحال و بختیاری )، حضرت امامزاده سید بهاء الدین محمد (ع)، شهدای روستا و ...، توسط برادر کوچک شما؛ سید احمد احمدی شیخ شبانی، طراحی و تقدیم علاقمندان می گردد.
امید که مورد قبول حق تعالی، خشنودی ساحت مقدس حضرت ولی عصر؛ آقا امام زمان (عج) و امامزاده سید بهاء الدین محمد (ع) و رضایت بینندگان و خوانندگان ارجمند قرار گیرد.
نظرات ، انتقادات و پیشنهادات ارزشمند و سازنده تان را ارج می نهیم.
• تلفن تماس :
09133815102
09138805811
« بهره برداری از مطالب این وبلاگ ؛ با ذکر منبع ، بلامانع است. »

سید احمد احمدی شیخ شبانی

جستجو

 

باسمه تعالی
« روش های صحیح مطالعه »

" اَللهُمَّ أخرِجنی مِن ظُلُماتِ الوَهم وَ أَکرِمنی بِنورِ الفَهم
 اَللهُمَّ افتَح عَلَینا أبوابَ رحمتِک وَ انشُر عَلَینا خزائنَ علومِک برحمتک یا أرحَمَ الرّاحمین "


« خدایا ؛ مرا از تاریکی های خیال بیرون بر و با نور فهم کرامتم بخش.
خدایا درهای رحمتت را بر ما بگشا
و گنجینه‌های دانشت را بر ما بگستران . بحق مهربانی ات ، ای مهربانترین مهربانان »

مقدمه : 
    کتاب، دروازه ای به سوی جهان گسترده دانش و معرفت است و کتاب خود، یکی از بهترین ابزارهای کمال بشری است. کسی که با این دنیای زیبا و زندگی بخش  ارتباط ندارد، از مهم ترین دستاورد انسانی و نیز از بیشترین معارف الهی و بشری محروم است. بزرگترین خسارت در هر جامعه ای ، سروکار نداشتن افراد آن با کتاب است و برای هر فردی هم از بزرگترین توفیقات ؛ همراهی و مأنوس بودن با کتاب و بهره گیری از آن از طریق مطالعه است.
چنانچه حضرت امام علی (ع) هم در حدیثی می فرمایند :
" هر کس با کتاب انس بگیرد ، گوبا هیچ لذتی از او فوت نشده است. "
رهبر معظم انقلاب اسلامی ( دام ظله ) هم می فرمایند :
" جوانان و پدران و مادران و به خصوص بچه ها، باید با کتاب انس پیدا کنند؛ این کار می شود. اگر پدر و مادر کتابخوان باشند، به احتمال زیاد بچه ها کتابخوان خواهند شد. "
" باید پدران و مادران، بچه ها را از اول با کتاب محشور و مأنوس بکنند. حتی باید بچه های کوچک ، با کتاب انس پیدا کنند. "
    بنابر این ، موضوع با اهمیتی چون " مطالعه " ، حتماً باید با روش های صحیح همراه باشد تا نهایت بهره گیری از آن انجام شود و موجب از دست رفتن وقت های طلایی نگردد.
    بهرحال یادگیری هم مسئله مهمی همراه با مطالعه است که در سراسر طول زندگی انسان بویژه در دوران دانش آموزی اهمیت زیادی دارد. چرا که دانش آموزان همیشه در معرض امتحان قرار دارند و موفقیت در آن آرزوی بزرگشان است ، پس یادگیری نتیجه مطالعه است و فقط مطالعه صحیح می تواند بهترین نتیجه و یادگیری را به همراه داشته باشد ، لذا در این پژوهش ناچیز، به بررسی " روش های صحیح مطالعه " پرداخته شده و امیدوارم قدمی کوچک در راستای کسب و ارتقاء علم و دانش باشد.


*********

* پیشگفتار : 
    بارها شنیده ایم كه دانش آموزی می گوید : " دیگر حال و حوصله خواندن این كتاب را ندارم . " ، "  آنقدر از این كتاب خسته شده ام كه ... . " ، " هرچقدر میخوانم ، کمتر یاد می گیرم. " ، " هر چه خواندم و تكرار كردم ، ولی باز هم یاد نگرفتم. " ، " همه کتابها را می‌خوانم، اما موقع امتحان آنها را فراموش می‌کنم. " ، " من استعداد درس خواندن را ندارم ، چون با اینکه همه مطالب را می‌خوانم ، اما همیشه نمراتم پایین است. " و ...
چرا ؟ آیا برای یادگیری درس ؛ باید 10 بار كتاب را خواند؟ باید دروس خود را پشت سرهم مرور كرد ؟ باید ده ها بار درس را تكرار كرد ؟ 
    اگر چنین باشد ، مطالعه كاری سخت و طاقت فرسا است. اما واقعیت چیزی دیگر است. واقعیت آن است كه این گروه از دانش آموزان ، روش صحیح مطالعه را نمی دانند، چرا که یادگیری و مطالعه ، رابطه ای تنگاتنگ و مستقیم با یكدیگر دارند و برای افزایش میزان یادگیری باید قبل از هرچیز ، مطالعه ای صحیح داشت.
     بنابراین قبل از اینکه خود را به نداشتن استعداد درس خواندن ، کمبود هوش ، کمبود علاقه ، عدم توانایی و سایر موارد محکوم کنیم ، بهتر است نواقص خود را در مطالعه کردن بیابیم و به اصلاح آنها بپردازیم. در اینصورت به لذت درس خواندن پی خواهیم برد.
    بسیاری از اینگونه مشکلات به نداشتن یک روش صحیح برای مطالعه باز می‌گردد. عده‌ای فقط به حفظ کردن مطالب اکتفا می‌کنند، بطوری که یادگیری معنا و مفاهیم را از نظر دور می‌دارند. این امر موجب فراموش شدن مطالب بعد از مدتی می‌شود، در واقع آنچه اهمیت دارد یادگیری معنا و مفهوم است، چیزی که نمی‌توانیم و نباید از آن دور باشیم.
     مطالعه صحیح ، نیازمند بکارگیری روش های صحیح و استاندارد مطالعه ، انتخاب زمان و مکان و ایجاد شرایط مناسب است تا باعث افزایش یادگیری ، موفقیت بیشتر و جلوگیری از اتلاف وقت و خستگی شود.

*****

 * تعریف مطالعه :
قبل از انجام هر کاری باید بدانیم معنی و هدف از انجام آن کار چیست ؟ برای آشنایی با مطالعه هم باید بدانیم مطالعه اصلاً به چه معناست ؟
لغت نامه دهخدا ، " مطالعه " را ؛ " نگریستن به هر چیز برای واقف شدن به آن و تأمل و تفکر و اندیشه " و " نظر به دقت " معنی نموده است.
و در موارد دیگری ، مطالعه اینگونه تعریف شده است :
" جریانی است که طی آن شخصی مطلبی را از نوشته یا موضوعی دریافت می‌کند. "
" مطالعه ( study ) ؛ یک فرآیند شرطی و اکتسابی جهت افزایش معلومات است. "
( فرآیند: یعنی کاری مرحله به مرحله / روند : یعنی مطالعه باید دارای ‌بخش‌های مختلفی مثل ایجاد آمادگی، پیش‌مطالعه و ... باشد / شرطی: یعنی اینکه این کار، شرایطی دارد. مهم ترین این شرایط « عادت کردن» در طول سال تحصیلی به یک روش خاص مطالعه است. / اکتسابی : یعنی چیزی که به دست می آوریم و می آموزیم. )

 *****

 * مطالعه صحیح :
مطالعه صحیح و سودمند ؛ مطالعه ای است که بوسیله آن ( با بهره گیری از استانداردها، شرایط و روش های صحیح مطالعه ) بالاترین مقدار ممکن از مطالب مطالعه شده را فرا می گیریم.
" مطالعه صحیح ، یعنی ؛ یعنی بهره وری و یادگیری بیشتر از مطالعه با بکارگیری شرایط مطالعه. "

 *****

 * مزایای شیوه صحیح مطالعه :
مطالعه صحیح ، چهار مزیت عمده زیر را در پی دارد :
1-     زمان مطالعه را كاهش می دهد.
2-     میزان یادگیری را افزایش می دهد.
3-     مدت نگهداری مطالب در حافظه را طولانی تر می كند.
4-     به خاطر سپاری مطالب را آسان تر می سازد.

 ****

 *  اقسام مطالعه :
1-      مطالعه برای افزایش کردن علم و دانش و آگاهی.
2-      مطالعه برای سرگرمی و پرکردن اوقات بیکاری و فراغت.
3-      مطالعه برای پیداکردن پاسخ سوالات.

 *****

* گروه های مطالعه کننده :
1-      گروه اول ؛ کسانی که با صدای بلند مطالعه می‌کنند.
2-      گروه دوم ؛ کسانی  که با زمزمه مطالعه می‌کنند.
3-      گروه سوم ؛ کسانی است که با چشمانشان می‌خوانند. ( گروه صامت خوان و بی صدا )

     ویژگی و برتری کار گروه سوم این است که مزاحم دیگران نمی‌شوند، از مطالعه خسته نمی‌شوند، چون خوب می‌توانند حواس خود را جمع کنند در نتیجه بهتر یاد می‌گیرند، در وقت کمتر هم مطالب بیشتری را می‌خوانند ولی عیوب دو گروه اول و دوم این است که مزاحم دیگران می‌شوند، در وقت بیشتری مطالب کمتری را می‌خوانند، چون انرژی بیشتری مصرف می‌کنند زود خسته می‌شوند.

 *****

* شرایط مناسب مطالعه و عوامل مؤثر در یادگیری :
    شرایط مناسب مطالعه و عوامل مؤثر در یادگیری ؛ مواردی هستند كه با دانستن ، بكارگیری و یا فراهم نمودن آنها ، می توان درس خواندن را آغاز و مطالعه ای بهتر ، فعالتر و مفیدتر با بازدهی ، بهره وری و نتیجه بالاتر و بیشتر داشت و در واقع این شرایط به ما می آموزند كه قبل از شروع مطالعه چه اصولی را به كار گیریم؟، در حین مطالعه چه مواردی را فراهم سازیم؟ و چگونه به اهداف مطالعاتی خود برسیم؟ :
1-        داشتن هدف و انگیزه.
2-        آمادگی و میل داشتن به یادگیری.
3-        مکان مناسب مطالعه
4-        زمان مناسب مطالعه
5-        آغاز درست ( برای موفقیت در مطالعه ، باید مطالعه را درست آغاز كنید. )
6-        برنامه ریزی ( یكی از عوامل اصلی موفقیت، داشتن برنامه منظم است. )
7-        نظم و ترتیب
8-        حفظ آرامش ( آرامش ، ضمیر ناخود آگاه را پویا و فعال می كند. ) 
9-        سلامتی و تندرستی ( عقل سالم در بدن سالم است. )
10-       وضعیت مناسب و راحت جسمی هنگام مطالعه.
11-       تغذیه مناسب.
12-       استراحت و خواب كافی ( خواب ، فراگیری و حافظه را تقویت می كند. )
13-       ورزش قبل از مطالعه صبح ها. 
14-       توجه به درك صحیح و کامل مطلب.
15-       استفاده صحیح و بهینه از وقت و فرصت.
16-       استفاده از روش صحیح و استانداردهای مطالعه.
17-       اصلاح و تغییر عادتها و شیوه های غلط در مطالعه.
18-       تمرکز حواس.
19-       حذف عوامل مزاحم فکری و رفع مشغولیتهای ذهنی در مطالعه.
20-       یادداشت برداری و نوشتن نكات مهم ( تا در زمانی كوتاه از روی یادداشت های خود مطالب را مرور كرد. ) ، خواندن بدون یادداشت برداری ، یك علت مهم فراموشی است.
21-       ... .

 *****

* چند توصیه مهم برای آغاز مطالعه :

ابتداء ، چند توصیه مهم برای آغاز یک مطالعه را بیان می کنیم :
-    وضو گرفتن و به یاد خدا بودن
-    خواندن دعای مطالعه :

" اَللهُمَّ أخرِجنی مِن ظُلُماتِ الوَهم وَ أَکرِمنی بِنورِ الفَهم اَللهُمَّ افتَح عَلَینا أبوابَ رحمتِک
 وَ انشُر عَلَینا خزائنَ علومِک برحمتک یا أرحَمَ الرّاحمین
"
« خدایا ؛ مرا از تاریکی های خیال بیرون بر و با نور فهم کرامتم بخش. خدایا درهای رحمتت را بر ما بگشا
و گنجینه‌های دانشت را بر ما بگستران . بحق مهربانی ات ، ای مهربانترین مهربانان »

-     خود را مقید به مطالعه ( حتماً ) مقدار معینی از یک کتاب ننماییم.
-     عمیق و با فکر و درک مطالعه کنیم.
-     از انجام کارهای جانبی دیگر در موقع مطالعه خودداری کنیم.
-     هیچ وقت با شکم و معده پر و یا خالی مطالعه نکنیم.
-     فاصله چشمان تا کتاب حداقل 40 سانتی متر باشد.
-     پشتمان نباید خم شود. برای این کار بهتر است بر روی میز و صندلی مطالعه کنیم.
-     در حال درازکش نباید مطالعه کنیم.
-     ... .

 ******

* انواع روش های معمول در مطالعه :

هشت روش معمول مطالعه به این شرح است :
1-      روش پس ختام.
2-      روش دقیق خوانی
3-      خواندن بدون نوشتن.
4-      خط كشیدن زیر نكات مهم.
5-      حاشیه نویسی.
6-      خلاصه نویسی.
7-       كلید برداری.
8-      خلاقیت و طرح شبكه ای مغز


در ادامه به بررسی 8 روش یاد شده مطالعه می پردازیم :

1-  روش پس ختام :
این روش یکی از مهمترین و معروفترین روش های بهسازی حافظه است که شامل شش مرحله می باشد :  " پیش خوانی ، سؤال کردن ، خواندن  ، تفکر ، از حفظ گفتن و مرور کردن ".

-  مرحله پیش خوانی :
در این مرحله ، کتاب یا مطلب به صورت یک مطالعه اجمالی و مقدماتی مطالعه می شود. از جمله موارد این مرحله ؛ خواندن عنوان فصل ها،  خواندن سطحی فصل ، توجه به تصاویر ، بخشهای اصلی و فرعی و خلاصه فصل ها می‌باشد. هدف در این مرحله ؛ یافتن یک دید کلی نسبت به کتاب و ارتباط دادن بخشهای مختلف کتاب با یکدیگر می‌باشد.

- مرحله سؤال کردن :
پس از مطالعه اجمالی موضوعات و نکات اصلی، به طرح سؤال در مورد آنها بپردازید. این کار باعث افزایش دقت و تمرکز فکر و سرعت و سهولت یادگیری می‌گردد.

- مرحله خواندن :
در این مرحله ، به خواندن دقیق و کامل مطالب کتاب پرداخته که هدف ؛ فهمیدن کلیات و جزئیات مطالب و نیز پاسخگویی به سؤالات مرحله قبل می‌باشد. در مرحله خواندن ، برای فهم بهتر مطالب می‌توان از کارهایی مثل یادداشت برداری ، علامت گذاری و خلاصه نویسی بهره برد.

- مرحله تفکر :
در این مرحله، هنگام خواندن، ساختن سؤال ها و ایجاد ارتباط بین دانسته‌های خود ، درباره مطلب فکر کنید.

- مرحله از حفظ گفتن :
در این مرحله ، باید از حفظ و بدون مراجعه به کتاب ، به یادآوری مطالب خوانده شده پرداخت و بار دیگر به سؤالاتی که خود فرد طرح کرده پاسخ دهد. مرحله از حفظ گفتنی در پایان هر بخش انجام می‌گیرد و وقتی بخشهای یک فصل به اتمام رسید به مرحله بعد ، یعنی مرور کردن یا آزمون وارد می‌شویم.

- مرحله مرور کردن :
این مرحله که مرحله آزمون نیز می‌باشد، در پایان هر فصل انجام می‌گیرد. در اینجا به مرور موضوعات اصلی و نکات مهم و نیز ارتباط مفاهیم مختلف به یکدیگر پرداخته و در صورت برخورد با موضوعات مورد اشکال به متن اصلی یا مرجع مراجعه شود. یکی از راههای کمک به این مرحله ، پاسخگوئی به سؤالات و تمرینات پایان فصل است. اجرای این مرحله می‌تواند مقداری از اضطراب امتحان را کاهش دهد.

***

2-  روش دقیق خوانی :
هدف این مرحله ؛ نگهداری مطالب کامل و دقیق درک شده و به صورتی سازمان یافته و منظم در حافظه است. برخی از فنون و روش های موجود که می‌تواند به روش دقیق خوانی کمک کند عبارتند از : تکنیک سازماندهی مطالب، تکنیک خلاصه برداری و تکنیک علامت گذاری در متن.
الف ـ  تکنیک خلاصه برداری :
به نوشتن عبارت ، مفاهیم و موضوعات کلیدی متن پرداخته ، بطوری که در مرور مطالب ، با نگاه کردن و خواندن خلاصه‌ها ، همه مطالب خوانده شده را یادآوری کند. یک روش بسیار مطلوب این است که از خلاصه‌ها نیز دوباره خلاصه برداری شود.
ب ـ تکنیک سازماندهی مطالب :
این تکنیک باعث افزایش درک و سرعت یادگیری و سهولت در بازیابی مطالب آموخته شده می‌شود. برای سازماندهی مطالب ، استخراج 3 بخش از متن اصلی مورد مطالعه لازم است که عبارتند از :
1- موضوع اصلی (  موضوعی که تمامی مطالب را در بر می‌گیرد و بقیه مطالب حول و حوش آن می‌چرخد. )
2- نکته‌های اصلی ( خطوط و اندیشه‌های اصلی و مهم هستند که در مجموع موضوع اصلی را می‌سازند و از صراحت بیشتری برخوردار است. )
3- نکات جزئی ( اطلاعات جزئی‌تری هستند که به صورت مثال ها ، نمونه‌ها ، عکس و تصویر اطلاعات واقعی مطرح می‌گردند. )
ج ـ تکنیک علامت گذاری در متن :
در این تکنیک ، علامتهایی را بر روی متن اصلی انجام داده ، از قبیل علامت گذاری به شکلهای مختلف در متن ، خط کشیدن زیر عبارات مهم ، حاشیه نویسی و ... ، این موارد بسته به سلیقه‌های افراد متفاوت می‌باشد. اما نکته مهمی که در هر نوع علامت گذاری حائز اهمیت است این که ؛ بهتر است همانند تکنیک سازمان دهی ، مطالب را در سه دسته مجزا ( موضوع اصلی ، نکته اصلی ، موارد جزئی ) قرار داده و آنها را با علامت های مختلف نشان دهید.

***

3-  خواندن بدون نوشتن :
این روش ، روش نادرستی در مطالعه است.  در مطالعه باید از تمام حواس خود برای درك صحیح مطالب استفاده كرد؛ با چشمان خود مطالب را خواند، و در زمان مورد نیاز ، مطالب را حتی بلند بلند ادا و نكات مهم را یادداشت كرد تا هم با مطالب مورد مطالعه درگیر شده و  حضوری فعال و همه جانبه در یادگیری داشت و هم در هنگام مورد نیاز ،  خصوصا" قبل از امتحان ، بتوان از روی نوشته ها مرور كرد و خیلی سریع مطالب مهم را مجددا" به خاطر سپرد.

***

4-  خط كشیدن زیر نكات مهم :
این روش نسبت به روش قبلی بهتر است ولی روش كاملی برای مطالعه نیست چرا كه در این روش ، بعضی از افراد بجای آنكه تمركز و توجه بروی یادگیری و درك مطالب داشته باشند. ذهنشان معطوف به خط كشیدن زیر نكات مهم می گردد. حداقل روش صحیح خط كشیدن زیر نكات مهم به این صورت است كه ابتدا مطالب را بخوانند و مفهوم را كاملاً درك كنند و سپس زیر نكات مهم خط بكشند نه آنكه در كتاب به دنبال نكات مهم بگردند تا زیر آن را خط بكشند.

***

5-  حاشیه نویسی :
بازنویسی مطالب مهم در حاشیه کتاب است. این روش نسبت به دو روش قبلی بهتر است ولی باز هم روشی كامل برای درك عمیق مطالب و خواندن كتب درسی نیست ولی می تواند برای یادگیری مطالبی كه از اهمیتی چندان برخوردار نیستند مورد استفاده قرار گیرد.

***

6-  خلاصه نویسی :
در این روش ، شما مطالب را می خوانید و آنچه را كه درك كرده اید، به صورت خلاصه بر روی دفتری یادداشت می كنید كه این روش برای مطالعه مناسب و از روشهای قبلی بهتر است. چرا كه در این روش ، ابتدا مطالب را درك كرده سپس آنها را یادداشت می كنید، اما بازهم بهترین روش برای مطالعه نیست.

***

7-  كلید برداری :
كلید برداری ؛ روشی بسیار مناسب برای خواندن و نوشتن نكات مهم است. در این روش، شما بعد از درك مطالب ، به صورت كلیدی نكات مهم را یادداشت می كنید و در واقع كلمه كلیدی ؛ كوتاهترین، راحت ترین ، بهترین و پرمعنی ترین كلمه ای است كه با دیدن آن، مفهوم جمله به خاطر آورده می شود.

***

8- خلاقیت و طرح شبكه ای مغز :
بهترین شیوه برای یادگیری خصوصاً فراگیری مطالب درسی ، شیوه " خلاقیت و طرح شبكه ای مغز " است . در این روش، شما مطالب را می خوانید، بعد از درك حقیقی آنها، نكات مهم را به زبان خودتان و به صورت كلیدی یادداشت و سپس كلمات كلیدی را بروی طرح شبكه ای مغز می نویسید ( در واقع نوشته های خود را به بهترین شكل ممكن سازماندهی می كنید و نكات اصلی و فرعی را مشخص می كنید. ) تا در دفعات بعد به جای دوباره خوانی كتاب ، فقط به طرح شبكه ای مراجعه كرده و با دیدن كلمات كلیدی نوشته شده بروی طرح شبكه ای مغز ، آنها را خیلی سریع مرور كنید.  این روش درصد موفقیت تحصیلی شما را تا حدود بسیار زیادی افزایش ، درس خواندن را بسیار آسان و بازده مطالعه را افزایش می دهد.

*****

* سایر نکات در مورد " مطالعه صحیح " :
- قبل از شروع مطالعه ، حتماً هدفتان را مشخص كنید. این هدف می‌تواند لذت بردن از یک رمان یا کتاب داستان،‌ فهمیدن و درك یك مطلب، شركت در كنكور یا آمادگی برای امتحان و ..... باشد.
- برای مطالعه مطالب، بهتر است در ابتدا به صورت كلی و اجمالی مرور كنید و سپس مطالعه جزئیات را شروع كنید.
- برای تصمیمات و كارهای روزمره خود برنامه‌ای را دنبال كنید. برنامه‌ریزی، همت و پشتكار، پله‌های موفقیت را تشكیل می‌دهند. پس طبق برنامه عمل كنید و از اینكه نتوانستید كل برنامه را در مدت زمان مقرر تمام كنید، مأیوس نشوید.
- گام نخست و اساسی در مطالعه، نحوه مطالعه است. هر وقت مطلبی را می‌خوانیم نخست باید معنای آن را درك كنیم. اكثریت عظیمی از خوانندگان كمتر به این موضوع اهمیت می‌دهند و فقط آن چه را كه واضح است یا فكر می‌كنند فهمیده‌اند، مطالعه می‌نمایند.
-  مطالعه همانند انجام هر كار یا فعالیت دیگر، نیازمند استفاده از روش درست است. رشد و شكوفایی اندیشه، توانایی‌ها و فرهنگ هر انسان به كمیت و كیفیت مطالعه وابسته است. براساس بررسی ها یكی از دلایل افت تحصیلی برخی از دانش‌آموزان این است كه شیوه مطالعه آنها بر طبق اصول صحیح مطالعه نیست و عدم رعایت اصل و بهداشت مطالعه موجب پایین آمدن سطح كارآیی و بازدهی انسان، تضعیف روحیه، كاهش اعتماد به نفس و خستگی و دلزدگی از مطالعه می‌شود. در دنیای امروز که مطالعه ضرورت پیشرفت است، نمی‌توان با همان روش‌های قدیم به مطالعه پرداخت.
-  در مطالعه همیشه تلاطم داشته باشد ( مطالعه فعال )، دریا هم اگر ساكت و آرام باشد به تدریج به مرداب تبدیل می‌شود. یادداشت‌ برداری، حاشیه‌‌نویسی، طبقه‌بندی وخلاصه نویسی و سازمان‌ دادن، برجسته ساختن نكات مهم مطالب مورد نظر، به زبان خود تكرار كردن مطالب و تصویر سازی ذهنی... ( مخصوصاً برای دروسی که نیاز به اندیشه و تفکر بیشتری دارد. ) از جمله فنونی هستند كه انسان را در هنگام مطالعه ، فعال نگه می‌دارند و نتیجه آن بالا رفتن تمرکز حواس و سرعت عمل است.
- از تصاویر و نمودارهای كتابها حداكثر استفاده را بكنید و به آنها خوب دقت نمایید.
- مطالب دشوار را به قسمت‌های ساده و كوچكتر تقسیم كنید.
- تمرین كنید كه مطلب را تند بخوانید، تندخوانی باعث صرفه‌جویی در وقت و تمركز حواس می‌شود.
- بین میزان یادگیری با مدت زمانی كه صرف آن می‌شود رابطه نزدیك وجود دارد. توصیه می‌شود كه برای مطالعه وقت كافی در نظر بگیرید.
- از برخواندن مطلبی كه قبلاً یاد گرفته‌اید برای شخص دیگری كه بتواند اشتباهات شما را اصلاح و جا افتادگی‌های آن را گوشزد كند، بسیار مفید است.
- یكی از شگردهای یادگیری مطالب، استفاده از برگه نكته‌ها می‌باشد. یعنی نوشتن نكته‌ای دارای اهمیت خاص بر روی یك برگه و دادن تعریفی از آن به زبان خودتان، كه برای یادگیری موثر می‌باشد.
- حتی‌الأمكان سعی كنید كه مطالب را بفهمید و به خاطر بسپارید، زیرا مطالبی كه طوطی‌وار حفظ شده‌اند، خیلی زود فراموش خواهند شد.
- میزان از دست دادن مطالب و فراموشی حافظه، در خواب به مراتب كمتر از بیداری است. بنابراین بعد از آموختن یك مطلب علمی و مشكل ( به خصوص قبل از امتحان ) مدتی استراحتی مطلق داشته باشید و با توجه به اینكه تحقیقات نشان داده است مطالعه در هنگام شب ( قبل از خواب ) و صبح زود، كارآمد است، بیشتر در این مواقع مطالعه مطالب جدید را انجام دهید.
- سعی كنید مطالب را به خاطر بسپارید و خلاصه آن را در ذهن خود تكرار كنید که یكی از مهم‌ترین و اساسی‌ترین مرحله در یادگیری درست، تكرار مطالب است. 
- بین مطالب جدیدی كه می‌خواهید یاد بگیرید و مطالبی كه قبلاً آموخته‌اید ، پیوند برقرار كنید.
- یكی از نقش‌های مهم در مطالعه، علاقه است. اگر باعلاقه مطالب را بخوانید، آن را بهتر درک می‌كنید و بیشتر به خاطر می‌سپارید.
- سعی كنید كه پس از مطالعه هر مطلب، خود را تقویت كرده و احساس رضایتمندی کنید.
- زمانی كه حواس شما به چیز دیگری باشد، حافظه نمی‌تواند مطلبی را به خاطر بسپارد و یا به یاد آورد. پس برای به خاطر سپردن و به یاد آوردن هر مطلب باید تمركز حواس داشته باشید.
- نكات به یاد سپرده شده را، مرتبط‌تر و منظم‌تر طبقه‌بندی كنید، زیرا باعث می‌شود مطالب بهتر در خاطر بماند و به یاد آوردن آنها راحت‌تر و سریع‌تر خواهد بود.
- هیچگاه و تحت هیچ شرایطی از مطالعه و یادگیری خودتان راضی نباشید و همواره برای بهتر شدن تلاش كنید.
- دانش باید عمیق باشد ؛ هر مطلبی را با دلیل و استدلال به خاطر بسپارید.
- تست زدن هیچ گاه نمی‌تواند جای یادگیری عمیق را بگیرد. معلوماتی كه از راه تست زدن به دست می‌آید، چون معلوماتی غیرپیوسته و مجزا است، از نظر محتوایی بی‌ارزش بوده و در ذهن پایدار نمی‌ماند. دانش كسب شده از طریق تست زدن بیشتر جنبه حفظی دارد و فرد را به عادات تحصیلی نامطلوب سوق می‌دهد و برای آینده چنین فردی پایه مستحكم و قابل اعتمادی برای ادامه تحصیل نباید متصور باشیم.
-  همواره در پی خلق راه های جدید و تازه برای درست مطالعه کردن خود باشید و به روشهای فوق قناعت نکنید، ایجاد تازگی و طراوت به شما شور و شوق مضاعف می دهد.

******

 * مکان مناسب مطالعه :
-    مکان مطالعه باید  مناسب ، ساکت و آرام و بدور از سر و صدا و دور از عوامل مزاحم محیطی باشد.
-    مکان مطالعه باید ثابت باشد و ترجیحاً پشت میز باشد. مطالعه روی زمین، روی تخت یا در حال راه ‌رفتن معمولاً کارآیی چندانی ندارد، حتی گذشتگان نیز روی زمین درس نمی‌خوانده‌اند و از میزهای کوچکی برای کارهای خواندن و نوشتن خود استفاده می نموده اند.
-    نور اتاق مطالعه : نور لامپ مهتابی زیاد مناسب نیست و نور چراغ مطالعه به تنهایی هم مناسب نیست. بهتر است این دو را ترکیب کرد تا هنگام مطالعه، ترکیب طیف زرد و سفید مانع خستگی چشم‌ها بشود. ضمناً هنگام مطالعه باید پیرامونتان هم روشن باشد ( نه خیلی پرنور ) ، نه اینکه فقط محلی که درس می‌خوانید روشن باشد.
-    دمای اتاق مطالعه: دمای اتاق مطالعه باید حدود 25 درجه سانتی‌گراد باشد. منظور این است که بتوانید با لباس راحتی در اتاق خود راحت باشید؛ ولی اگر سرمایی هستید بهتر است لباس مناسب‌تری بپوشید و اتاق را زیاد گرم نکنید چرا که یکی از عوامل حواس‌ پرتی و ایجاد خواب‌آلودگی گرمای زیاد اتاق مطالعه است.
-    دکور اتاق مطالعه: دکور اتاق هرچه ساده‌تر و ثابت‌تر باشد بهتر است؛ به عبارت بهتر، دائماً دکور اتاق را تغییر ندهید. سعی کنید به یک وضعیت عادت کنید. در ضمن چیزی که تداعی‌کننده خاطره خاصی باشد در اتاقتان نصب نکنید ؛ مثل عکس، پوستر یا مجسمه ای که شما را یاد چیزی بیندازد. رو به دیوار قرار بگیرید و درس بخوانید؛ چون هر قدر فضای دیدتان محدودتر باشد حواستان کمتر پرت می شود.
-    بهتر است محلی که در آن مطالعه می‌شود با رنگ سبز نقاشی شده باشد.
-    بهتر است در اتاق مطالعه ، گل های طبیعی با رنگهای سبز و زرد موجود باشد.
-    محل مطالعه نزدیک به آشپزخانه نباشد.
-    برتری خانه بر کتابخانه: بهترین جا برای درس خواندن منزل است ولی اگر به هر دلیلی نمی‌توانید در خانه درس بخوانید ( چه به دلیل جمعیت زیاد و سر و صدا، چه سکوت بیش از حد و ... ) می‌توانید از کتابخانه‌ها و فرهنگسراها استفاده کنید. فقط توجه داشته باشید که در کتابخانه، به جای خواندن درس وقتتان را صرف امور دیگر نکنید، به عبارت دیگر وقت تلف نکنید.
-   درس‌خواندن با موسیقی گوش‌دادن جور در نمی‌آید. هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد. پس سعی کنید اگر عادت دارید با موسیقی درس بخوانید، حتما این عادت را کنار بگذارید.
-    مکان مناسب در مطالعه ، باعث تمرکز بهتر روی موضوع مطالعه می‌شود. بعضی افراد محل و زمانی را برای مطالعه انتخاب می‌کنند که بسیار شلوغ و پر سرو صدا است و بعضی از افراد رختخواب را برای مطالعه انتخاب می‌کنند و توقع یادگیری سطح مطلوب را دارند، ولی از این حقیقت غافلند که این محل ها بدترین محل برای مطالعه است.
- ....

*****

* زمان مناسب مطالعه :
برای مطالعه ، زمان خاصی وجود ندارد ، هر وقت راحت بودید، همان موقع بهترین زمان برای درس‌خواندن است. حالا ممکن است این زمان 3 صبح یا 12 شب باشد.
مهم این است که شما در چه زمانی راحت‌تر درس می خوانید. ولی 3 زمان در یادگیری خیلی مهم است که بهتر است در این زمان‌ها درس بخوانید :

1-    اول صبح:
به دلیل اینکه تازه از خواب بیدار شده‌اید و ذهنتان مانع قبلی ندارد، آماده است و مطالب را به راحتی در خود نگه می‌دارد. پس در برنامه روزانه خود طوری عمل کنید که حتما اول صبح‌ها نیم یا یک ساعت بتوانید درس بخوانید. بهتر است درس‌های سخت را اول صبح بخوانید.

2-    آخر شب:
به دلیل اینکه بعد از درس می‌خوابید و مانع بعدی ندارید، مطالب فرصت پیدا می‌کنند تا از نیمکره راست که جایگاه حافظه کوتاه‌مدت است وارد نیمکره چپ بشوند که جایگاه حافظه بلندمدت است. برای همین یادگیری افزایش پیدا می‌کند. حیف است که شب‌ها جلوی تلویزیون بخوابید. سعی کنید روی دفتر و کتاب خوابتان ببرد. آخر شب، درس‌های دوست‌داشتنی را بخوانید نه درس‌هایی که حکم لالایی دارند و‌ می‌خوانید و می‌خوابید.

۳-  دو ساعت قبل از غروب آفتاب:
به دلیل کاهش اشعه کیهانی و نوع رابطه خورشید با زمین، اختلال حواس کم می‌شود. پس سعی کنید این زمان را صرف امور پیش پا افتاده نکنید. به طور مثال اگر می‌خواهید اتاقتان را مرتب کنید به جای قبل از غروب بعد از غروب این کار را انجام دهید.
    بطور کلی ؛ درس هایی که نیاز به حفظ کردن ندارند بلکه به فکر کردن نیاز دارند، باید موقع صبح خوانده شود و درس هایی که نیاز به حفظ کردن دارند باید موقع شب و قبل از خواب و استراحت مطالعه شوند.

***

* کی درس نخوانیم ؟
-    با شکم پر درس‌ نخوانید. بین شروع مطالعه و وعده‌‌های غذایی مثل نهار و شام حداقل نیم ساعت فاصله باشد.
-     با شکم خالی درس‌ نخوانید. اگر گرسنه‌اید ولی قسمتی از درستان هم مانده، اشکالی ندارد یک میوه یا شیرینی میل و سپس برگردید و درستان را بخوانید.
-      با اعصاب خرد ، استرس و ناراحتی درس نخوانید.

*****

* چند توصیه مهم :

1-    حداكثر زمانی كه افراد می توانند فكر خود را بروی موضوعی متمركز كنند، بیش از 30 دقیقه نیست، یعنی باید سعی شود حدود 30 دقیقه بروی یك مطلب تمركز نمود و یا مطالعه داشت و حدود 10 الی 15 دقیقه استراحت نمود سپس مجدداً با همین روال ،  مطالعه را ادامه داد.
2-    پیش از مطالعه ، از صرف غذاهای چرب و سنگین خودداری كنید و چند ساعت پس از صرف غذا مطالعه نمائید چون پس از صرف غذای سنگین بیشتر جریان خون متوجه دستگاه گوارش می شود تا به هضم و جذب غذا كمك كند و لذا خونرسانی به مغز كاهش می یابد و از قدرت تفكر و تمركز كاسته می شود . از مصرف دارو ، غذاهای قندی ، نوشابه های گازدار و ... که قدرت ادراك و تمركز را كم می كند، بپرهیزید.
3-  ذهن آدمی با هوش است ، اگر یادداشت بردارید خود را راحت از حفظ و به یادسپاری مطالب می كند و نیز همزمان نمی توانید هم مطلبی را بنویسید و هم گوش دهید. پس در حین مطالعه ، ابتدا یادداشت برداری ننمائید.
4-   " اصلاح و تغییر عادتها و شیوه های غلط در مطالعه " به عنوان یکی از شرایط مطالعه صحیح است ، برای آنکه مطلبی کاملا آموخته شده و با اندوخته‌های قبلی ، پیوند یابد، باید حتماً معنا داشته باشد، در این صورت ، احتمال یادگیری بیشتر ، و احتمال فراموشی کمتر خواهد شد. اولین قدم در این راستا آن است که با اندکی تفکر ، عادتهای نامطلوب خود را در مطالعه یافته و سپس عادتهای مطلوب جایگزین آن گردد.
5-  حذف عوامل مزاحم فکری هم در مطالعه، دارای اهمیت ویژه ای در میزان یادگیری است ؛ مواردی که بخش زیادی از وقت و فعالیت ذهنی را به خود مشغول می‌دارند که هیچ رابطه ای با موضوع مطالعه ندارند، مانند : رفتار معلمان ، شوخی ها و برخوردهای دانش آموزان و همکلاسی ها ، خیال پردازی ها و آرزوها ، مشکلات و ... ، اینها برخی از موضوعاتی هستند که موقع مطالعه اگر به آنها فکر شود از کارآیی مطالعه می‌کاهد. بنابراین توصیه کلی این است که ذهن خود را از افکار مختلف پاک کنید تا بر روی موضوع مورد مطالعه تمرکز نمایید و اگر دیدید که در این زمان ، نمی توانید تمرکز لازم را داشته باشید ، مطالعه را کنار بگذارید و زمانی مطالعه را شروع کنید که سرحال، علاقمند و متمرکز هستید.

*****

پایان
گردآوری مطلب : سید احمد احمدی شیخ شبانی
دی ماه ۱۳۸۸